พระสุตตันตปิฎก ประมวลพุทธพจน์หมวดพระสูตร เล่ม ๙-๓๓

พระสุตตันตปิฎก

ประมวล พุทธพจน์หมวดพระสูตร คือ
พระธรรมเทศนา คำบรรยาย
หรืออธิบายธรรมต่างๆ
ที่ตรัสยักเยื้องให้เหมาะกับบุคคล และโอกาส
ตลอดจนบทประพันธ์ เรื่องเล่า
และเรื่องราวทั้งหลาย ที่เป็นชั้นเดิม ในพระพุทธศาสนา
แบ่งเป็น ๕ นิกาย ๒๕ เล่ม คือ
(เรียกย่อหรือหัวใจว่า ที ม สํ อํ ขุ)

๑. ทีฆะนิกาย
(ชุมนุมพระสูตรขนาดยาว) ๓ เล่ม
๒. มัชฌิมนิกาย
(ชุมนุมพระสูตรขนาดกลาง) ๓ เล่ม
๓. สังยุตตะนิกาย
(ชุมนุมพระสูตรที่เกี่ยวกับหัวเรื่องเดียวกัน) ๕ เล่ม
๔. อังคุตตะระนิกาย
(ชุมนุมพระสูตรที่จัดเป็นหมวด ตามจำนวนข้อธรรม) ๕ เล่ม
๕. ขุททะกะนิกาย
(ชุมนุมพระสูตร ภาษิต คำอธิบาย และเรื่องราวเบ็ดเตล็ด) ๙ เล่ม

*********

๑. ทีฆนิกาย (ชุมนุมพระสูตรขนาดยาว) ๓ เล่ม
เล่ม ๙-๑๑

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๙
สุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค
มีพระสูตรขนาดยาว ๑๓ สูตร เริ่มด้วย
พรหมชาลสูตร (หลายสูตรกล่าวถึงความถึงพร้อมด้วยสีลขันธ์
ซึ่งบางทีก็จำแนกเป็นจุลศีล มัชฌิมศีล มหาศีล
จึงเรียกว่า สีลขันธวรรค)

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๑๐
สุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย มหาวรรค
มีพระสูตรขนาดยาว ๑๐ สูตร
ส่วนมากชื่อเริ่มด้วย มหา เช่น
มหาปรินิพพานสูตร
มหาสะมะยะสูตร
มหาสติปัฏฐานสูตร เป็นต้น

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๑๑
สุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย ปาฏิกะวรรค (ปาถิกวรรค ก็เรียก)
มีพระสูตรขนาดยาว ๑๑ สูตร
เริ่มด้วย ปาฏิกะสูตร
หลายสูตรมีชื่อเสียง เช่น
จักกะวัตติสูตร
อัคคัญญะสูตร
สิงคาละกะสูตร
และสังคีติสูตร

*********

๒. มัชฌิมนิกาย (ชุมนุมพระสูตรขนาดกลาง) ๓ เล่ม
เล่ม ๑๒-๑๔

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๑๒
สุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ (บั้นต้น)
มีพระสูตรขนาดกลาง ๕๐ สูตร
บางสูตรอาจจะคุ้นชื่อ เช่น
ธรรมทายาทสูตร
สัมมาทิฏฐิสูตร
สติปัฏฐานสูตร
รถะวินีตสูตร
วิมังสะกะสูตร

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๑๓
สุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ (บั้นกลาง)
มีพระสูตรขนาดกลาง ๕๐ สูตร
ที่อาจจะคุ้นชื่อเช่น
เสขะปะฏิปะทาสูตร
ชีวะกะสูตร
อุปาลิวาทะสูตร
อะภะยะราชกุมารสูตร
มาคัณฑิยะสูตร
รัฏฐะปาละสูตร
โพธิราชกุมารสูตร
องคุลิมาลสูตร
ธรรมเจดียสูตร
วาเสฏฐะสูตร

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๑๔
สุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ (บั้นปลาย)
มีพระสูตรขนาดกลาง ๕๒ สูตร
มีเนื้อหาแตกต่างกันหลากหลาย เช่น
เทวพทะหพสูตร
โคปะกะโมคคัลลานะสูตร
สัปปุริสะสูตร
มหาจัตตารีสะกะสูตร
อานาปานสติสูตร
กายคตาสติสูตร
ภัทเทกะรัตตะสูตร
จูฬกรรมวิภังคสูตร
สัจจะวิภังคสูตร
ปุณโณวาทะสูตร
สฬายะตะนะวิภังคสูตร
อินทรียภาวนาสูตร

*********

๓. สังยุตตะนิกาย ๕ เล่ม เล่ม ๑๕-๑๙
(ชุมนุมพระสูตรที่เกี่ยวกับหัวเรื่องเดียวกันๆ คือ
ชุมนุมพระสูตรที่จัดรวมเข้าเป็นกลุ่มๆ เรียกว่า
สังยุตต์ หนึ่งๆ ตามเรื่องที่เนื่องกัน หรือตามหัวข้อ
หรือบุคคลที่เกี่ยวข้อง รวม ๕๖ สังยุตต์
มี ๗,๗๖๒ สูตร)

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๑๕
สุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค
รวมคาถาภาษิตที่ตรัส และกล่าวตอบบุคคลต่างๆ เช่น
เทวดา มาร ภิกษุณี พราหมณ์ พระเจ้าโกศล เป็นต้น
จัดเป็นกลุ่มเรื่องตามบุคคล และสถานที่ มี ๑๑ สังยุตต์
(หมวดคำสอนรวบรวมจัดเข้าเป็นกลุ่ม)

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๑๖
สุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค
ครึ่งเล่ม ว่าด้วยเหตุและปัจจัย คือ
หลักปฏิจจสมุปบาท
นอกนั้น มีเรื่อง ธาตุ การบรรลุธรรม
สังสารวัฏ ลาภสักการะ เป็นต้น
จัดเป็น ๑๐ สังยุตต์

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๑๗
สุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค
ว่าด้วยเรื่องขันธ์ ๕ ในแง่มุมต่างๆ
มีเรื่องเบ็ดเตล็ด รวมทั้งเรื่อง
สมาธิ และทิฏฐิต่างๆ ปะปนอยู่บ้าง
จัดเป็น ๑๓ สังยุตต์

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๑๘
สุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค
เกือบครึ่งเล่ม ว่าด้วยอายตนะ ๖ ตามแนวไตรลักษณ์
เรื่องอื่นมี เบญจศีล ข้อปฏิบัติให้ถึงอสังขตะ
อันตะคาหิกะทิฏฐิ เป็นต้น
(ทิฐิอันถือเอาที่สุดว่า โลกเที่ยง)
จัดเป็น ๑๐ สังยุตต์

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๑๙
สุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค
ว่าด้วยโพธิปักขิยธรรม ๓๗
แต่เรียงลำดับเป็นมรรค
(พร้อมทั้งองค์ธรรมก่อนมรรค)
โพชฌงค์ สติปัฏฐาน อินทรีย์
สัมมัปปธาน พละ อิทธิบาท
รวมทั้งเรื่องที่เกี่ยวข้อง เช่น
นิวรณ์ สังโยชน์ อริยสัจจ์ ฌาน
ตลอดถึงองค์คุณของพระโสดาบัน
และอานิสงส์ของการบรรลุโสดาปัตติผล
จัดเป็น ๑๒ สังยุตต์

*********

๔. อังคุตตะระนิกาย ๕ เล่ม เล่ม ๒๐ ๒๔
(ชุมนุมพระสูตรที่เพิ่มจำนวนขึ้นทีละหน่วย
คือ ชุมนุมพระสูตร ที่จัดรวมเข้าเป็นหมวดๆ เรียกว่า
นิบาต หนึ่งๆ ตามลำดับจำนวนหัวข้อธรรมที่เพิ่มขึ้น
เริ่มตั้งแต่หมวด ๑, หมวด ๒ ฯลฯ
ไปจนถึงหมวด ๑๑
รวม ๑๑ นิบาต หรือ ๑๑ หมวดธรรม
มี ๔,๕๕๗ สูตร)

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๒๐
สุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย เอก-ทุก-ติกนิบาต
ว่าด้วยธรรม หมวด ๑
(เช่น ธรรมเอกที่ฝึกอบรมแล้ว
เหมาะแก่การใช้งาน ได้แก่
จิต องค์คุณภายในอันเอก
ที่เป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่ ได้แก่
ความไม่ประมาท ฯลฯ รวมทั้งเรื่องเอตทัคคะ)
หมวด ๒
(เช่น สุข ๒ สิบสามชุด, คนพาล ๒, บัณฑิต ๒,
ปฏิสันถาร ๒, ฤทธิ์ ๒ ฯลฯ)
หมวด ๓
(เช่น มารดาบิดามีฐานะต่อบุตร ๓ อย่าง,
ความเมา ๓, อธิปไตย ๓, สิกขา ๓ ฯลฯ)

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๒๑
สุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต
ว่าด้วยธรรม หมวด ๔
(เช่น อริยธัมม์ หรือ อารยธรรม ๔,
พุทธบริษัท ๔, ปธาน ๔, อคติ ๔,
จักร ๔, สังคหวัตถุ ๔ ฯลฯ)

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๒๒
สุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ปัญจก-ฉักกนิบาต
ว่าด้วยธรรม หมวด ๕
(เช่น พละ ๕, นิวรณ์ ๕, อภิณหปัจจเวกขณ์ ๕,
นักรบ ๕ ฯลฯ)
และ หมวด ๖
(เช่น สาราณียธรรม ๖, อนุตตริยะ ๖,
คารวตา ๖, อภัพพฐาน ๖, ฯลฯ)

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๒๓
สุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตก-อัฏฐก-นวกนิบาต
ว่าด้วยธรรมหมวด ๗
(เช่น อริยทรัพย์ ๗, อนุสัย ๗, อปริหานิยธรรม ๗,
สัปปุริสธรรม ๗, กัลยาณมิตรธรรม ๗, ภรรยา ๗ ฯลฯ)
หมวด ๘
(เช่น โลกธรรม ๘, คุณสมบัติของภิกษุที่จะไปเป็นทูต ๘,
ทาน ๘, ทานวัตถุ ๘,
การบำเพ็ญบุญกิริยาวัตถุ ๓ ในระดับต่างๆ ๘,
สัปปุริสทาน ๘, ทิฏฐธัมมิกสัมปรายิกัตถิกธรรม ๘ ฯลฯ)
และหมวด ๙
(เช่น อาฆาตวัตถุ ๙, อนุปุพพนิโรธ ๙,
อนุปุพพวิหาร ๙, นิพพานทันตา ๙ ฯลฯ)

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๒๔
สุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทสก-เอกาทสกนิบาต
ว่าด้วยธรรม หมวด ๑๐
(เช่น สังโยชน์ ๑๐, สัญญา ๑๐,
นาถกรณธรรม ๑๐, วัฑฒิธรรม ๑๐ ฯลฯ) และ
หมวด ๑๑
(เช่น ธรรมที่เกิดต่อจากกัน ตามธรรมดา
ไม่ต้องเจตนา ๑๑, อานิสงส์เมตตา ๑๑ ฯลฯ)
ในอังคุตตรนิกาย มีข้อธรรมหลากหลายลักษณะ
ตั้งแต่ทิฏฐธัมมิกัตถะ ถึงปรมัตถะ
ทั้งสำหรับบรรพชิตและสำหรับคฤหัสถ์
กระจายกันอยู่โดยเรียงตามจำนวน

*********

๕. ขุททะนิกาย ๙ เล่ม เล่ม ๒๕-๓๓
(ชุมนุมพระสูตร คาถาภาษิต คำอธิบาย
และเรื่องราวเบ็ดเตล็ด
ที่จัดเข้าใน ๔ นิกายแรกไม่ได้ ๑๕ คัมภีร์)

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๒๕
สุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ขุททกปาฐ-ธรรมบท-อุทาน-อิติวุตตกะ-สุตตนิบาต
รวมคัมภีร์ย่อย ๔ คือ
(๑) ขุททกปาฐะ รวมบทสวดย่อยๆ เช่น
มงคลสูตร
รตนสูตร
กรณียเมตตสูตร
(๒) ธรรมบท บทแห่งธรรม
หรือบทร้อยกรองเอ่ยเอื้อนธรรม มี ๔๒๓ คาถา
(๓) อุทาน พระสูตรแสดงคาถาพุทธอุทาน
มีความนำเป็นร้อยแก้ว ๘๐ เรื่อง
(๔) อิติวุตตกะ พระสูตรที่ไม่ขึ้นต้นด้วย “เอวมฺเม สุตํ”
แต่เชื่อมความเข้าสู่คาถาด้วย
คำว่า “อิติ วุจฺจติ” รวม ๑๑๒ สูตร
(๕) สุตตนิบาต ชุมนุมพระสูตรชุดพิเศษ
ซึ่งเป็นคาถาล้วน
หรือมีร้อยแก้วเฉพาะส่วน
ที่เป็นความนำ รวม ๗๑ สูตร

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๒๖
สุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย วิมาน-เปตวัตถุ เถร-เถรีคาถา
มีคัมภีร์ย่อย ๔ ซึ่งเป็นบทประพันธ์ร้อยกรอง คือ คาถาล้วน ได้แก่
(๑) วิมานวัตถุ เรื่องผู้เกิดในสวรรค์อยู่วิมาน
เล่าการทำความดีของตนในอดีต
ที่ทำให้ได้ไปเกิดเช่นนั้น ๘๕ เรื่อง
(๒) เปตวัตถุ เรื่องเปรต
เล่ากรรมชั่วในอดีตของตน ๕๑ เรื่อง
(๓) เถรคาถา คาถาของพระอรหันตเถระ ๒๖๔ รูป
ที่กล่าวแสดงความรู้สึกสงบ
ประณีตในการบรรลุธรรม เป็นต้น
(๔) เถรีคาถา คาถาของพระอรหันตเถรี ๗๓ รูป
ที่กล่าวแสดงความรู้สึกเช่นนั้น

พระไตรปิฎกไทยฉบับหลวง เล่มที่ ๒๗
สุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๑
รวมบทร้อยกรอง คือ คาถาแสดงคติธรรม
ที่พระพุทธเจ้าตรัสเมื่อครั้งเป็นพระโพธิสัตว์ ในอดีตชาติ
และมีคาถาภาษิตของผู้อื่นปนอยู่บ้าง
ภาคแรก ตั้งแต่เรื่องที่มีคาถาเดียว (เอกนิบาต)
ถึงเรื่องมี ๔๐ คาถา (จัตตาฬีสนิบาต)
รวม ๕๒๕ เรื่อง

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๒๘
สุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก ภาค ๒
รวมคาถาอย่างในภาค ๑ นั้นเพิ่มอีก
แต่เป็นเรื่องอย่างยาว
ตั้งแต่เรื่องมี ๕๐ คาถา (ปัญญาสนิบาต)
ถึงเรื่องมีคาถามากมาย (มหานิบาต)
จบลงด้วยมหาเวสสันดรชาดก ซึ่งมี ๑,๐๐๐ คาถา
ภาคนี้มี ๒๒ เรื่อง
บรรจบทั้งสองภาค เป็น ๕๔๗ ชาดก

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๒๙
สุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย มหานิทเทส
ภาษิตของพระสารีบุตรอธิบายขยายความ พระสูตร ๑๖ สูตร
ในอัฏฐะกะวรรคแห่งสุตตะนิบาต

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๓๐
สุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย จูฬนิทเทส
ภาษิตของพระสารีบุตรอธิบายขยายความ
พระสูตร ๑๖ สูตร
ในปารายะนะวรรค และขัคคะวิสาณะสูตร
ในอุระคะวรรค แห่งสุตตะนิบาต

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๓๑
สุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค
ภาษิตของพระสารีบุตร
อธิบายข้อธรรมที่ลึกซึ้งต่างๆ เช่น
เรื่อง ญาณ ทิฏฐิ อานาปาน อินทรีย์ วิโมกข์ เป็นต้น
อย่างพิสดาร เป็นทางแห่งปัญญาแตกฉาน

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๓๒
สุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๑
บทประพันธ์ร้อยกรอง (คาถา)
แสดงประวัติพระอรหันต์ โดยเฉพาะในอดีตชาติ
เริ่มด้วยพุทธอปทาน (ประวัติของพระพุทธเจ้า)
ปัจเจกพุทธอปทาน (เรื่องราวของพระปัจเจกพุทธเจ้า)
ต่อด้วยเถรอปทาน (อัตตประวัติแห่งพระอรหันตเถระ)
เริ่มแต่พระสารีบุตร พระมหาโมคคัลลานะ
พระมหากัสสปะ พระอนุรุทธะ ฯลฯ
พระอานนท์ ต่อเรื่อยไปจนจบภาค ๑ รวม ๔๑๐ รูป

พระไตรปิฎกฉบับหลวงเล่มที่ ๓๓
สุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๒ -พุทธวังสะ-จริยาปิฎก
คาถาประพันธ์แสดงอัตประวัติพระอรหันตเถระ
ต่ออีกจนถึงรูปที่ ๕๕๐
ต่อนั้นเป็นเถรีอปทาน
แสดงเรื่องราวของพระอรหันตเถรี ๔๐ เรื่อง
เริ่มด้วยพระเถรีที่ไม่คุ้นนาม ๑๖ รูป
ต่อด้วยพระเถรีที่สำคัญ คือ
พระมหาปชาบดีโคตมี พระเขมา พระอุบลวรรณา
พระปฏาจารา ฯลฯ พระยโสธรา และท่านอื่นๆ
ครั้นจบอปทานแล้ว ท้ายเล่ม ๓๓ นี้
มีคัมภีร์ พุทธวงส์
เป็นคาถาประพันธ์แสดงเรื่องของพระพุทธเจ้า
ในอดีต ๒๔ พระองค์ ที่พระพุทธเจ้าพระองค์ปัจจุบัน
เคยได้ทรงเฝ้า และได้รับพยากรณ์
จนถึงประวัติของพระองค์เอง
รวมเป็นพระพุทธเจ้า ๒๕ พระองค์
จบแล้วมีคัมภีร์สั้นๆ ชื่อ จริยาปิฎก เป็นท้ายสุด
แสดงพุทธจริยาในอดีตชาติ ๓๕ เรื่อง
ที่มีแล้วในชาดก
แต่เล่าด้วยคาถาประพันธ์ใหม่
ชี้ตัวอย่างการบำเพ็ญบารมีบางข้อ

ขุททกนิบาตนี้ เมื่อมองโดยภาพรวม
ก็จะเห็นลักษณะที่กล่าวว่า
เป็นที่ชุมนุมของคัมภีร์ปลีกย่อยเบ็ดเตล็ด
คือ แม้จะมีถึง ๑๕ คัมภีร์ รวมได้ถึง ๙ เล่ม
แต่มีเพียงเล่มแรกเล่มเดียว (๒๕)
ที่หนักในด้านเนื้อหาหลักธรรม
แต่ก็เป็นคัมภีร์เล็กๆ ในเล่มเดียว มีถึง ๕ คัมภีร์
ทุกคัมภีร์มีความสำคัญและลึกซึ้งมาก
อีก ๓ เล่ม (๒๘-๒๙-๓๐) คือ
นิทเทส และ ปฏิสัมภิทามรรค
แม้จะแสดงเนื้อหาธรรมโดยตรง
แต่ก็เป็นคำอธิบายของพระสาวก (พระสารีบุตร)
ที่ไขความพุทธพจน์ที่มีอยู่แล้วในคัมภีร์ข้างต้น
(ถือได้ว่าเป็นต้นแบบของอรรถกถา)
ที่เหลือจากนั้นอีก ๘ คัมภีร์
ล้วนเป็นบทประพันธ์ร้อยกรอง
ที่มุ่งความไพเราะงดงามให้เร้าความรู้สึก
เช่น เสริมศรัทธา เป็นต้น คือ

เล่ม ๒๖ วิมานวัตถุ เปตวัตถุ เถรคาถา เถรีคาถา
เล่าประสบการณ์ ความรู้สึก
และคติของคนดี คนชั่ว

ตลอดจนพระอรหันตสาวกที่จะเป็นตัวอย่าง
แบบอย่างสำหรับเร้าให้เกิดความรู้สึกสังเวช เตือนใจ
และเร้ากำลังใจ ให้ละความชั่ว ทำความดี
และเพียรบำเพ็ญอริยมรรค

เล่ม ๒๗-๒๘ ชาดก
แสดงคติธรรมที่สั่งสอน และเร้าเตือนให้กำลังใจ
จากการบำเพ็ญบารมีของพระพุทธเจ้าเอง

เล่ม ๓๒-๓๓ อปทาน
พุทธวงส์ จริยาปิฎก เป็นบทร้อยกรอง
บรรยายประวัติ ปฏิปทา และจริยา ของพระพุทธเจ้า
พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอรหันตสาวก
ในแนวของวรรณศิลป์ที่จะเสริมปสาทะ
และจรรโลงศรัทธาในพระรัตนตรัย

*********

กลับไปหน้าแรก Dhamma Purifilm
ขออนุโมทนาบุญกับทุกท่านที่มีส่วนร่วมในการจัดทำครับ